„Proszę powiedzieć: sss…”. Dziecko mówi, ale język zamiast zostać za zębami wysuwa się między nie. Czasami widać go tylko podczas wymawiania głosek, a czasami również wtedy, gdy dziecko połyka, odpoczywa lub ma otwartą buzię. Czy to tylko problem z wymową? Niekoniecznie.
Język wysuwający się między zęby podczas mówienia może być jednym z objawów nieprawidłowej pracy całego kompleksu ustno-twarzowego. Dlatego warto spojrzeć szerzej niż tylko na samą wymowę.
W neurologopedii i terapii miofunkcjonalnej oceniamy nie tylko jak dziecko mówi, ale również jak układa język, jak oddycha, połyka i gdzie znajduje się język w spoczynku.
Język między zębami – co to właściwie oznacza?
Jeżeli podczas mówienia język pojawia się pomiędzy górnymi i dolnymi zębami, może to powodować charakterystyczne zniekształcenie głosek.
Najczęściej problem dotyczy głosek: s, z, c, dz ale w zależności od sposobu ułożenia języka mogą być również nieprawidłowo realizowane inne głoski.
Taką realizację często określa się jako seplenienie międzyzębowe.
Ważne jest jednak to, że samo „seplenienie” opisuje przede wszystkim sposób realizacji głosek. Nie odpowiada jeszcze na pytanie:
Dlaczego język znalazł się między zębami?
I właśnie tego warto poszukać.
Dlaczego dziecko wkłada język między zęby?
Przyczyn może być kilka. Czasami jest to utrwalony sposób realizacji głosek, ale czasami nieprawidłowa wymowa jest związana z szerszymi trudnościami w obrębie funkcji ustno-twarzowych.
1. Nieprawidłowa pozycja języka
Język powinien mieć określoną pozycję spoczynkową. Jeżeli dziecko przez większość czasu utrzymuje język nisko, między zębami lub blisko łuku zębowego, może być mu trudniej prawidłowo realizować niektóre głoski.
Dlatego podczas diagnozy warto sprawdzić nie tylko wymowę, ale również to, co dzieje się z językiem wtedy, kiedy dziecko nie mówi.
2. Nieprawidłowy wzorzec połykania
Połykanie jest czynnością wykonywaną wielokrotnie każdego dnia.
Jeżeli podczas połykania język napiera na zęby lub wysuwa się między nie, taki sposób pracy może się utrwalać.
Dlatego u dziecka z seplenieniem międzyzębowym warto ocenić również sposób połykania.
Nie oznacza to oczywiście, że każde dziecko z językiem między zębami ma zaburzone połykanie. Dlatego potrzebna jest indywidualna ocena.
3. Oddychanie przez usta
Dziecko, które często oddycha przez usta, może mieć inną pozycję spoczynkową żuchwy, warg i języka.
Często można wtedy zauważyć:
- rozchylone usta,
- język ułożony nisko,
- trudność z utrzymaniem domknięcia warg,
- ślinienie,
- częste oddychanie przez usta,
- charakterystyczną pozycję głowy i szyi.
Nie należy jednak zakładać, że samo oddychanie przez usta jest przyczyną problemu. Może być jednym z elementów większego obrazu funkcjonalnego.
Czy język między zębami może mieć związek ze zgryzem?
Tak, dlatego ten objaw warto potraktować szerzej.
Pozycja języka, sposób oddychania, połykania, napięcie mięśniowe oraz praca warg i żuchwy są ze sobą funkcjonalnie powiązane.
Jeżeli język przez długi czas znajduje się w nieprawidłowej pozycji lub podczas połykania wywiera nacisk na zęby, warto ocenić funkcje ustno-twarzowe również pod kątem rozwoju zgryzu.
Szczególnie ważna jest sytuacja, gdy dziecko:
- ma wadę zgryzu,
- jest w trakcie leczenia ortodontycznego,
- zakończyło leczenie ortodontyczne, ale wada zaczyna powracać,
- ma zgryz otwarty,
- ma trudności z prawidłowym ułożeniem języka.
W takich sytuacjach sama praca nad wymową może nie wystarczyć, jeżeli nie zostanie oceniony również sposób funkcjonowania języka.
Czy dziecko wyrośnie z seplenienia?
To jedno z najczęstszych pytań rodziców.
Jeżeli dziecko jest małe i dopiero rozwija artykulację, nieprawidłowa realizacja niektórych głosek może mieścić się w normie rozwojowej.
Inaczej wygląda sytuacja, kiedy dziecko jest starsze, a język nadal regularnie wysuwa się między zęby podczas mówienia.
Wtedy warto sprawdzić, czy nie utrwalił się nieprawidłowy wzorzec artykulacyjny lub funkcjonalny.
Nie warto czekać wyłącznie na to, że problem sam zniknie.
Na co rodzic może zwrócić uwagę w domu?
Nie chodzi o samodzielne diagnozowanie dziecka. Warto jednak obserwować kilka rzeczy.
Podczas mówienia:
Czy język:
- wychodzi między zęby?
- dotyka zębów?
- jest widoczny przy głoskach „s”, „z”, „c”, „dz”?
- ucieka na jedną stronę?
W spoczynku:
Czy dziecko:
- często ma otwartą buzię?
- oddycha przez usta?
- ma język widoczny między zębami?
- ma trudność z utrzymaniem domkniętych warg?
Podczas połykania:
Czy można zauważyć:
- napinanie ust?
- ruch żuchwy?
- wysuwanie języka?
- napięcie mięśni brody?
Jeżeli kilka z tych objawów występuje jednocześnie, warto spojrzeć na problem szerzej niż tylko przez pryzmat wymowy.
Czy wystarczy terapia logopedyczna?
To zależy od przyczyny.
Jeżeli problem dotyczy przede wszystkim nieprawidłowej realizacji głosek, terapia artykulacyjna może być wystarczająca.
Jeżeli jednak dziecko ma jednocześnie:
- nieprawidłową pozycję spoczynkową języka,
- nieprawidłowy wzorzec połykania,
- oddychanie przez usta,
- trudności z domknięciem warg,
- nieprawidłową pracę żuchwy,
- wadę zgryzu,
warto rozważyć szerszą diagnozę funkcji ustno-twarzowych.
W takiej sytuacji terapia miofunkcjonalna może być elementem postępowania terapeutycznego.
Dlaczego warto zbadać język, a nie tylko wymowę?
Wyobraźmy sobie dziecko, które przez wiele miesięcy ćwiczy głoskę „s”.
Terapeuta pokazuje prawidłowe ułożenie języka, dziecko potrafi je powtórzyć i przez chwilę mówi prawidłowo.
Po kilku dniach problem jednak wraca.
Dlaczego?
Jedną z możliwych przyczyn może być to, że dziecko nadal korzysta z wcześniejszego wzorca funkcjonalnego.
Jeżeli język w spoczynku znajduje się nisko, podczas połykania pracuje nieprawidłowo, a dziecko oddycha przez usta, sama nauka prawidłowego brzmienia głoski może nie rozwiązać całego problemu.
Dlatego w niektórych przypadkach warto zacząć od pytania:
„Co sprawia, że język ciągle wraca w to samo miejsce?”
a nie tylko:
„Jak nauczyć dziecko mówić głoskę S?”
Kiedy warto zgłosić się na diagnozę?
Warto rozważyć konsultację, jeśli:
- język regularnie wysuwa się między zęby podczas mówienia,
- dziecko ma wyraźne seplenienie międzyzębowe,
- problem utrzymuje się mimo ćwiczeń artykulacyjnych,
- dziecko oddycha przez usta,
- często ma otwartą buzię,
- występuje wada zgryzu,
- dziecko jest lub było leczone ortodontycznie,
- język znajduje się nisko w spoczynku,
- występują trudności z połykaniem,
- dziecko ma trudność z prawidłowym ułożeniem języka.
W takiej sytuacji warto ocenić nie tylko artykulację, ale cały kompleks ustno-twarzowy.
Diagnoza miofunkcjonalna – na czym polega?
Podczas diagnozy można ocenić między innymi:
- pozycję języka w spoczynku,
- ruchomość języka,
- sposób unoszenia i wysuwania języka,
- pracę warg,
- pracę żuchwy,
- sposób połykania,
- tor oddychania,
- napięcie mięśniowe,
- współpracę poszczególnych struktur,
- sposób realizacji głosek,
- występujące kompensacje.
Dopiero zestawienie tych informacji pozwala odpowiedzieć na pytanie: czy problem dotyczy przede wszystkim artykulacji, czy jest elementem szerszych zaburzeń funkcji ustno-twarzowych?
Język między zębami to nie tylko „problem z wymową”
Jeżeli zauważasz, że Twoje dziecko podczas mówienia regularnie wysuwa język między zęby, nie oznacza to automatycznie poważnego problemu.
Ale jest to sygnał, którego nie warto ignorować, szczególnie jeżeli towarzyszą mu inne objawy.
Język nie pracuje w oderwaniu od reszty układu ustno-twarzowego.
Sposób, w jaki dziecko oddycha, połyka, układa język i utrzymuje żuchwę, może mieć znaczenie dla jego funkcji i wymowy.
Dlatego czasami zamiast kolejnych ćwiczeń artykulacyjnych potrzebne jest najpierw dokładne sprawdzenie, dlaczego język wybiera właśnie tę pozycję.
Potrzebujesz sprawdzić, skąd bierze się problem?
Jeżeli u dziecka występuje język między zębami, seplenienie, nieprawidłowa pozycja języka, oddychanie przez usta lub trudności związane ze zgryzem, zapraszam na diagnozę funkcji ustno-twarzowych i konsultację neurologopedyczną.
Podczas konsultacji oceniamy nie tylko sposób wymawiania głosek, ale również funkcjonowanie języka, warg, żuchwy i pozostałych elementów kompleksu ustno-twarzowego.
Nie zawsze problem zaczyna się od głoski. Czasami głoska jest tylko sygnałem, że warto przyjrzeć się temu, jak pracuje cały układ.
Najczęstsze pytania rodziców
Czy język między zębami zawsze oznacza seplenienie międzyzębowe?
Nie. Język może pojawiać się między zębami z różnych przyczyn. Warto ocenić, w jakich sytuacjach się to dzieje i jak wygląda pozostała część funkcji ustno-twarzowych.
Czy seplenienie międzyzębowe można skorygować?
W wielu przypadkach można pracować nad prawidłową realizacją głosek. Zakres terapii zależy jednak od przyczyny i współistniejących trudności.
Czy język między zębami może mieć związek ze zgryzem?
Może być jednym z elementów obrazu funkcjonalnego, dlatego przy współistniejącej wadzie zgryzu warto ocenić również pozycję i pracę języka.
Czy dziecko wyrośnie z seplenienia?
Nie każda nieprawidłowa realizacja głosek wymaga natychmiastowej terapii, ale utrzymującego się języka między zębami nie warto ignorować. W razie wątpliwości najlepiej skonsultować dziecko ze specjalistą.
Czy przed terapią artykulacyjną potrzebna jest diagnoza miofunkcjonalna?
Nie zawsze. Jest szczególnie przydatna wtedy, gdy poza nieprawidłową wymową występują również trudności dotyczące pozycji języka, oddychania, połykania, napięcia mięśniowego lub zgryzu.
